Successieplanning in een nieuw samengesteld gezin: hoe vermijdt u wettelijke valkuilen?

De maatschappelijke realiteit in Vlaanderen is de afgelopen jaren grondig veranderd. Volgens de Gezinsenquête 2021 van het Vlaamse Departement Zorg vormen samengestelde gezinnen inmiddels 13% van de gezinnen in Vlaanderen.

Toch is het wettelijk erfrecht nog grotendeels geënt op het traditionele gezinsmodel. Binnen nieuw samengestelde gezinnen kan dat tot onbedoelde situaties leiden. Wie zijn partner, eigen kinderen en pluskinderen volgens zijn persoonlijke wensen wil beschermen, moet daarom meestal actief plannen.

Inhoudstabel

• Hardnekkige misvattingen over erven in een nieuw samengesteld gezin
• Vier uitgangspunten voor uw successieplanning
  • 1. De partner zo weinig mogelijk toebedelen
  • 2. De partner optimaal beschermen
  • 3. De erfrechten van de eigen kinderen vrijwaren
  • 4. Alle kinderen gelijk behandelen
• Fiscaal voordeel voor pluskinderen in Vlaanderen
• Conclusie
• Veelgestelde vragen

Hardnekkige misvattingen over erven in een nieuw samengesteld gezin

Rond successieplanning in nieuw samengestelde gezinnen bestaan heel wat misverstanden. Zo denken velen dat pluskinderen automatisch erven of dat een nieuw huwelijk de erfrechten van de eigen kinderen onmiddellijk aantast.

De werkelijkheid is genuanceerder. Pluskinderen hebben geen wettelijk erfrecht in de nalatenschap van hun plusouder. Een hechte gezinsband of jarenlang samenwonen verandert daar op zichzelf niets aan. Wilt u een pluskind laten erven, dan moet u dat bijvoorbeeld via een testament regelen.

Eigen kinderen worden op hun beurt beschermd door hun reservatair erfdeel. Samen hebben de kinderen recht op de helft van de nalatenschap. Over de andere helft, het zogenaamde beschikbare deel, kunt u in principe vrij beschikken.

Om uw nalatenschap volgens uw persoonlijke wensen te verdelen, is een actieve successieplanning daarom vaak noodzakelijk.

Vier uitgangspunten voor uw successieplanning

Bij het opstellen van een successieplan voor een nieuw samengesteld gezin vertrekken wij bij Master Advocaten vanuit vier strategische uitgangspunten. De juiste oplossing hangt af van wie u in de eerste plaats wilt beschermen en waar uw vermogen uiteindelijk terecht moet komen.

1. De partner zo weinig mogelijk toebedelen

Wilt u uw vermogen maximaal naar uw eigen kinderen laten vloeien? Voor niet-gehuwde partners kan dit vaak via een testament worden geregeld. Feitelijk samenwonende partners erven namelijk niet automatisch van elkaar. Ook het beperkte erfrecht van wettelijk samenwonende partners kan via een testament worden aangepast.

Voor gehuwde partners is de situatie complexer. De langstlevende echtgenoot beschikt in principe over een wettelijk en reservatair erfrecht.

Wanneer minstens één echtgenoot kinderen uit een vorige relatie heeft, kan een Valkeniersclausule in de huwelijksovereenkomst een krachtig instrument zijn. Daarmee kunnen echtgenoten in onderling overleg elkaars erfrechten beperken ten voordele van de eigen kinderen.

De langstlevende echtgenoot behoudt wel minstens het recht om gedurende zes maanden na het overlijden in de gezinswoning te blijven wonen en de huisraad te gebruiken.

2. De partner optimaal beschermen

Wilt u uw nieuwe partner juist zo goed mogelijk beschermen tegen aanspraken van uw eigen kinderen? Dan moet rekening worden gehouden met de wettelijke grenzen.

Artikel 2.3.58 van het Burgerlijk Wetboek beschermt niet-gemeenschappelijke kinderen tegen de uitholling van hun reserve door bovenmatige huwelijksvoordelen. Een regeling waarbij vrijwel het volledige vermogen naar de nieuwe partner gaat, kan daardoor geheel of gedeeltelijk ter discussie worden gesteld.

Werken met een keuzebeding kan de langstlevende echtgenoot flexibiliteit bieden. De partner kan dan na het overlijden, afhankelijk van de concrete noden en fiscale gevolgen, kiezen welke goederen uit het gemeenschappelijke vermogen hij of zij overneemt.

Voor eigen goederen kan onder bepaalde voorwaarden een toekenningsbeding worden onderzocht. Voor samenwonende partners kan een beding van aanwas dan weer een geschikte techniek zijn voor gezamenlijk aangekochte goederen, zoals de gezinswoning.

Elke techniek heeft eigen burgerrechtelijke en fiscale gevolgen. Maatwerk blijft daarom noodzakelijk.

3. De erfrechten van de eigen kinderen vrijwaren

Wilt u voorkomen dat het familiale vermogen uiteindelijk onbedoeld naar de kinderen of familieleden van uw nieuwe partner vloeit? Dan kan een fideïcommis de residuo, ook wel een restlegaat genoemd, worden overwogen.

Daarmee bepaalt u dat uw partner bepaalde goederen mag ontvangen en gebruiken, maar dat wat bij het overlijden van uw partner nog overblijft, naar uw eigen kinderen gaat.

Een restlegaat kan zo een evenwicht creëren tussen de bescherming van de partner en het behoud van het resterende familiale vermogen voor de eigen kinderen. Het garandeert evenwel niet dat alle goederen onaangeroerd blijven: de rechten van de eerste begunstigde moeten daarom zorgvuldig worden omschreven.

4. Alle kinderen gelijk behandelen

Wenst u uw eigen kinderen en pluskinderen zoveel mogelijk gelijk te behandelen? Dat is vaak de grootste uitdaging, omdat alleen de eigen of geadopteerde kinderen over een reservatair erfdeel in uw nalatenschap beschikken.

Een globale erfovereenkomst, ook wel familiepact genoemd, kan binnen de wettelijke voorwaarden meer transparantie creëren. In overleg met de betrokken familieleden kunnen eerdere schenkingen en genoten voordelen worden besproken en kan worden nagegaan of er een evenwicht bestaat tussen de kinderen.

Binnen de grenzen van de wet kunnen daarbij ook afspraken worden gemaakt over eventuele toekomstige betwistingen of inkortingsvorderingen. Een globale erfovereenkomst moet steeds door een notaris worden opgesteld en is aan strikte informatie- en wachttermijnen onderworpen.

Daarnaast kan stiefouderadoptie of plusouderadoptie een juridische weg bieden om de erfrechtelijke kloof te verkleinen of te overbruggen. Adoptie heeft echter verstrekkende familiale en juridische gevolgen en mag daarom niet uitsluitend als techniek van successieplanning worden bekeken.

Fiscaal voordeel voor pluskinderen in Vlaanderen

Hoewel pluskinderen burgerrechtelijk niet automatisch van hun plusouder erven, worden verkrijgingen tussen stiefouders en stiefkinderen in de Vlaamse erfbelasting onder de wettelijke voorwaarden gelijkgesteld met verkrijgingen in rechte lijn.

Pluskinderen kunnen daardoor dezelfde progressieve tarieven genieten als eigen kinderen:

• 3% op de eerste schijf tot en met € 50.000;
• 9% op de schijf van € 50.000,01 tot en met € 250.000;
• 27% op het gedeelte boven € 250.000.

Dat fiscale voordeel betekent niet dat een pluskind automatisch erft. Het pluskind moet nog steeds via een testament of een andere geldige juridische regeling worden begunstigd.

De precieze fiscale voorwaarden hangen bovendien af van de gezinssituatie en de relatie tussen de plusouder, diens partner en het pluskind. Meer informatie vindt u bij de Vlaamse Belastingdienst.

Conclusie: successieplanning op maat voorkomt conflicten

Een successieplanning op maat is voor nieuw samengestelde gezinnen geen luxe, maar vaak een noodzaak. Zonder actieve planning kan de wettelijke verdeling sterk afwijken van wat u voor uw partner, eigen kinderen en pluskinderen voor ogen heeft.

Een tijdige en transparante aanpak helpt om onbedoelde gevolgen en latere conflicten te vermijden. Welke techniek het meest geschikt is, hangt af van uw samenlevingsvorm, de samenstelling van uw vermogen en de personen die u wilt beschermen.

Juridisch advies over uw nieuw samengesteld gezin nodig?

Wilt u uw partner beschermen, uw eigen kinderen zekerheid geven of pluskinderen bewust in uw planning opnemen? Laat uw familiale en vermogensrechtelijke situatie tijdig analyseren.

Contacteer Stijn Braeye voor juridisch advies

Veelgestelde vragen over successieplanning in een nieuw samengesteld gezin

Erven pluskinderen automatisch van hun plusouder?

Nee. Een pluskind heeft zonder adoptie geen wettelijk erfrecht in de nalatenschap van de plusouder. Wilt u een pluskind iets nalaten, dan moet u dit bijvoorbeeld via een testament regelen.

Kan ik mijn eigen kinderen volledig onterven ten voordele van mijn partner?

Nee. Uw kinderen hebben samen recht op de helft van uw nalatenschap. Dat is hun reservatair erfdeel. Over de andere helft kunt u in principe vrij beschikken.

Wat is een Valkeniersclausule?

Een Valkeniersclausule is een regeling in de huwelijksovereenkomst waarmee echtgenoten, van wie minstens één kinderen uit een vorige relatie heeft, elkaars erfrecht kunnen beperken. De langstlevende behoudt wel minstens een tijdelijk woon- en gebruiksrecht van zes maanden.

Kan ik mijn partner beschermen zonder mijn eigen kinderen te benadelen?

Dat is mogelijk, maar vereist maatwerk. Afhankelijk van uw situatie kunnen onder meer een keuzebeding, testament, restlegaat, toekenningsbeding of beding van aanwas worden onderzocht.

Wat is een restlegaat?

Met een restlegaat laat u goederen eerst na aan bijvoorbeeld uw partner. Wat bij het overlijden van die partner nog van deze goederen overblijft, gaat vervolgens naar een tweede begunstigde, zoals uw eigen kinderen.

Kunnen eigen kinderen en pluskinderen gelijk worden behandeld?

Dat kan, maar er moet rekening worden gehouden met de reserve van de eigen kinderen. Een testament, globale erfovereenkomst, schenking of adoptie kan helpen om een evenwichtige regeling uit te werken.

Betalen pluskinderen in Vlaanderen meer erfbelasting?

Niet noodzakelijk. Verkrijgingen tussen stiefouders en stiefkinderen worden onder de wettelijke voorwaarden gelijkgesteld met verkrijgingen in rechte lijn. Pluskinderen kunnen daardoor dezelfde tarieven van 3%, 9% en 27% genieten.